niazdo
r
odowe

 

Książęta Mazowieccy (głównie Janusz I i Bolesław IV) osadzali na swojej ziemi drobną szlachtę na prawie rycerskim. Osadnictwo wystąpiło zauważalnie po 1389 r. Powinnością osiedlanej szlachty (rycerzy) miała być obrona Mazowsza przed napadami. Chcąc uzyskać dużą ilość osadników należało dzielić ziemie osadniczą na niewielkie skrawki, ale przyciągające chętnych. Dlatego osadnik uzyskiwał nadział 10-włókowy lub jego wielokrotność. Prawdopodobnie przodkowie uzyskali nadział 20 włók. Przez 10 lat od nadania byli zwolnieni od podatków. Potem płacili po 12 groszy od włóki (łanu) rocznie (zazwyczaj na św. Marcina - 11 listopada).

Włóka (lub włoka ), polska miara powierzchni = 30 morgów = 16,8 hektara. Włóka oznaczała pierwotnie obszar, który trzeba było bronować czyli włóczyć przez cały dzień. Inna nazwa Łan.

Podobny nadział miał w tej okolicy Wojciech de Nyesluchowo oraz Mikołaj i Maciej de Zarembino. W 1448 r. te 20 łanów, ostatnio wymienionych, przeniósł Bolesław IV z prawa polskiego na chełmińskie, co było efektywniejsze dla księcia jak i szlachty. Świadczyło też, że wcześniej długo siedzieli na prawie polskim. Być może, że i wtedy pozostała szlachta została przeniesiona na prawo chełmińskie.

W 1528 r. Nienałty [19] miały 20,5 mana (to chyba włóka,czyli ok. 350 ha). Na tej ziemi gospodarzyli Krzysztof, Mikołaj i Jan z Nienałt.
Byli oni "potentatami" bowiem inne okoliczne dobra liczyły od 6 do 18 manów.
Nienałty wówczas nie uległy jeszcze znacznemu podziałowi lub nadział osadniczy był większy niż 20 włók.

Obdarowany rycerz był zobowiązany na wezwanie księcia do pełnienia służby wojskowej (pospolite ruszenie) i wystawić z każdego "nadziału" - jeźdźca na koniu wartości 4 kóp gr, w kłobuczku i pancerzu, z tarczą i dzidą lub kuszą. Nadane dobra rycerz tracił w przypadku niestawienia się na wyprawę wojenną, zarządzoną przez księcia [15]. Wywiązanie się ze zobowiązań rycerskich niosło za sobą znaczne wydatki i nie wszyscy mogli je spełniać. Dlatego m.in. pospolite ruszenie zostało w późniejszym okresie zniesione.

Nienałty (Nyenalthy - w dokumentach pisanych po łacinie) powstały prawdopodobnie około1410 - 1430 r. W tym czasie powstaje większość okolicznych miejscowości (w 1410 r. powstaje Brokowo zwane później Zarębami, 1414 r. - Rosochate). Sugeruje się, że nadania po 1410 r. były związane z udziałem w bitwie pod Grunwaldem. Chyba nie jest to prawda, gdyż przodkowie, jak i cała szlachta zdolna do noszenia broni musiała brać w niej udział.

Nienałty są rozmieszczone w widłach rzek Brok i Mały Brok. Ten wybór mógł być uwarunkowany względami gospodarczymi jak i obronnymi (podmokłe tereny). Istnieje pewne prawdopodobieństwo, że przodkowie Nienałtowskich osiedli na terenach już wcześniej zamieszkanych (nie musieli karczować lasów, o ile były one na tym terenie) i następnie opuszczonych w XIII-XIV w. (liczne najazdy Prusów, Litwinów i Rusinów).

Pierwsza wzmianka o Nienałtach pochodzi z 1449 r. Wtedy to, podano o włączeniu Nienałt do parafii Zaremby, wydzielonej z parafii Zuzela w 1446 r. W 1502 r. wymieniono: Nyenalthowo i Nyewsthapowo (Niestępowo). 1505 r. wspomina się także Kuleszki, i już Nienałtowscy zamieszkiwali także w Kuleszkach (poprzez ożenki i zakupy ziemi?). W 1424 r. Wspomina się Simanowo późniejsze Nienałty-Szymany.

Oprócz Nienałt, Zaremb (Borkowych?), Zaremb Leśnych, Niestępowa, Kuleszek wymieniono w 1502 r. także Kempiste, Niemi(e)ry, Rawy. Później wymieniono też: Uścianek, Kempiste Borowe, Kempiste a Brok, Sklodi Parva, Sklodi Magna Sklodi Media, Grabowo i Grędzice.

Władze ziemskie i sądownicze dla Nienałt znajdowały się w Nurze, które było w tym czasie znaczącym miastem. Ziemia na której leżały Nienałty nosiła od 1380 r. nazwę - nurskiej. Miała ona obszar około 3500 km2 i była podzielona na powiaty: nurski około 1000 km2, ostrowski około 500 km2, kamieniecki około 2000 km2. Nienałty należały do parafii Zaręby Kościelne, która została utworzona (wyodrębniona z parafii Zuzela) w 1446 r.

Nadane dobra (okresowo powiększane poprzez spadki, dokupywanie i ożenki) - były dzielone pomiędzy potomstwo. Dobra ziemskie były dzielone po równo, pomiędzy dzieci płci męskiej. Ponadto córki w wianie mogły otrzymać część ziemi. Tak więc, co ok. 30-50 lat ziemia był dzielona na dwie i więcej części (było to przyczyną upadku wielu rodów, w tym i naszego). W każdej z nich powstawał dom z przybudówkami gospodarczymi. Powstawała nowa miejscowość nosząca nazwę Nienałty z dodatkiem przydomka, którym mogło być imię (Michny) lub nazwisko sąsiada "zza płota" (Dunicki, Niestępkowski), skaza na twarzy, lub szybki w działaniu (brewki), miejsce rozmieszczenia ziemi (za łęgiem, łęgami nazywano podmokłe łąki), wynoszenie się (panki) itp. Nazwy te upowszechniły się, pojawiły się w zapisach i niektóre są do dzisiaj używane. Niektóre uległy zmianie (Dunicki - Doniczki). Miejsca te, zwane są w zapisach - dobrami, włościami a niektóre określano jako wsie.

Widok z okolic Nienałt

Poniżej podano ich charakterystykę (wszystkie dane o ilości domów i mieszkańców dotyczą 1827 r. i oparte są na "Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego" Tom 7 str. 101). W nim: -

"Nienałty. Okolica szlachecka. pow. Ostrowski, gm. Zaręby Kościelne i Szulborze Koty. Parafia Zaręby i Andrzejewo"

Nienałty w gminie i parafii Zaręby Kościelne: (w 1846 r. Nienałty należały do gminy Gąsiorowo!?).
  • Nienałty-Brewki - 13 domów i 240 mieszkańców;
  • Nienałty-Dunicki (Doniczki) - 4 domy i 36 mieszkańców;
  • Nienałty-Michny - 2 domy i 19 mieszkańców;
  • Nienałty-Niestępowo (Niestempowo) - 7 domów i 33 mieszkańców;
  • Nienałty-Szymany - 7 domów i 32 mieszkańców

 

Miejsce rozmieszczenia
Nienałt (czerwona kropka)
.

Nienałty w Gminie Szulborze Koty, parafia Andrzejewo:

W 1712 r. Wojciech Nienałtowski z Nienałt Brewek kupił (od Giewartowskich) dobra:

Nienałty-Wichowizna, wspomniana w 1714 i 1849 r. to obecna wieś Wichy. Jeszcze w latach 1810-1840 r. nazywano ją Nienałty-Wichy. Wymieniano też (1616 r.) Nienalty-Niestepowo-Dunicki i miejscowość Nienałty-Niestempowo-Szymany (1740 i 1752 r.). Nienałty-Niestępowo wymieniano jeszcze w 1844 r. Niestępowo to obecnie Robacznica. W 1660 r. wymieniono nazwę Nienałty i Nienałty Michny ale też Nienałty secundo (!) oraz Nienałty Michny secundo (!). Michny nie były już wymieniane po roku 1850 r. W 1740 r. wspomniano o Nienałtach-Załęgach. Należy poszukać śladów tych nieistniejących obecnie miejscowości.

Dzięki uprzejmości Pana Leszka Zugaja z Lublina, uzyskaliśmy odbitkę z mapy topograficznej Królestwa Polskiego, kolumna 5, sektor 3 (Ostrów Mazowiecka) wydaną w 1839 r. Z niej ujęto jedynie tereny "około-Nienałtowskie". Na oryginalnej mapie pomyłkowo Nienałty zapisano jako Nenaldy. W pozostałych miejscach figuruje już nazwa Nienałty. "Odżyły" miejscowości Nienałty-Niestempowo, Nienałty-Mnichny (także najprawdopodobniej błąd), Nienałty-Doniczki (może za przyczyną tej mapy, Dunicki zamieniły się na Doniczki?). Zniknęły natomiast Nienałty-Brewki i pojawiły się jako Brewki-Zakościele. Nienałty-Kuleszki mają drugi człon nazwy zruszczony (Kuleszkino).

I nowsza  mapka pokazujących ww. miejscowości wg wojskowej mapy z 1935 r. Otrzymałem ją dzięki Panu Michałowi Rutkowskiemu. I kolejną mapkę przysłał Pan Michał - serdecznie dziękuję.

Zestawienie ziemi przypadającej na poszczególne miejscowości w 1891 r. [22].

lp
Wieś
Liczba gospodarzy
Ilość ziemi
przypadająca
na 1 gospodarza
Ziemia [ha]
Całość
ziemia orna
łąki
lasy
1.
Nienałty-Brewki
13
10,7
139
106
12
-
2.
Nienałty-Doniczki
4
2,0
8
59 (?)
7
-
3.
Nienałty-Michny
2
10,0
20
17
3
-
4.
Nienałty-Niestępowo
8
5,6
45
38
3
-
5.
Nienałty-Szymany
7
9,8
69
60
3
-
6.
Nienałty-Załęgi
4
11,7
47
30
3
-
7.
Kuleszki Duże (Nienałty-Kuleszki?)
3
16,7
50
36
6
-
8
Kuleszki Małe
3
16,7
50
35
1
-

Jak wynika z analizy powyższych danych:

Pan Lukasz Lubicz-Łapiński przysłał nam (dziękujemy!) ciekawe dane dotyczące Nienałt z 1914 r. o liczbie ludności z podzialem wg płci i religii, ilości budynków mieszkalnych i gospodarczych w każdej miejscowości, areale poszczególnych zaścianków oraz podziałach społecznych w tych miejscowościach.

Z mapek tych terenów oraz ożenków (Rawianki, Skłodowskie, Świerżewianki i inne) wynika, że Nienałtowscy mieli zamiar "zawładnąć" całymi gruntami w widłach rzek Brok i Mały Brok. Niestety, częściej na ziemie Nienałtowskich wchodziły inne rody (czy Nienałtowscy mieli więcej córek? Z akt urodzenia wynika, ze tak było. Wyprzedawali ziemię?). I poszczególne ziemie w różnych Nienałtach stawały sie współwłasnością Ryszewskich, Rostkowskich, Zarębów i innych. Nienałtowscy także migrowali do innych miejscowościach ziemi nurskiej - czyli posiadali tam ziemię uzyskaną z zakupów lub z posagów żon. Np. Jan Nienaltowski syn Wojciecha i Katarzyny z Godlewskich był wlaścicielem części w Godlewie Wielkim (1759 r.). Spis dóbr należących do Nienałtowskich znajduje się m.in. w zespołach Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych w dziale Obwód Ostrołęcki w aktach Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie.

W roku 1740 wykonywano spisy kontyngentu soli suchodniowej - solomierzenie (Prawo do ubiegania się o kontyngent miala tylko szlachta i to tylko w ilościach przeznaczonych na własne potrzeby. Wobec powyższego robiono specjalne spisy solne, by oszacować wielkość kontyngentu przypadającego na ziemię nurską. Sól w kontyngencie była tańsza niż na rynku). Jednocześnie przedstawiono wielkość ornej powierzchni poszczególnych wsi wyrażonej w jednostce "man".

Nienałty Brewki w 1740 r. miały 6 manów czyli ok. 100 ha zaoranej (obrabianej) ziemi. Mieszkający w Brewkach - Franciszek miał w kontyngencie 1 beczkę soli, Mikolaj 2 ćwierci beczki, a Hipolit 1 beczkę;

W Nienałtach Niestempowie Szymanach na 4 manach (ok. 65 ha) mieszkał Dominik i miał w kontyngencie 3 ćwierci beczki soli;

W Nienałtach Michnach (1,5 mana) mieszkał Mikołaj i miał w kontyngencie 3 ćwierci beczki soli;

W Nienałtach Duniczkach nie odnotowano żadnego Nienałtowskiego, a miały one 1,5 mana.

Obecnie Nienałty leżą w woj. mazowieckim, pow. Ostrów Mazowiecka, gm. Zaręby Kościelne i Szulborze Wielkie.

Na aktualnej mapie szczegółowej woj. mazowieckiego wykazuje się Nienałty-Szymany, Nienałty-Brewki i Kuleszki-Nienałty. Podczas poszukiwań miejscowości na zagranicznych stronach internetowych pojawiają się Nienałty-Brewki, Nienałty-Szymany i Nienałty-Świerze, chociaż na mapach istnieją Świerże - Panki. Na polskich internetowych mapach pojawiają sie tylko Nienałty-Szymany.

W Urzędowym Spisie Miejscowości w Polsce z 1982 r. wymienia się jedynie Nienałty Brewki i Nienałty Szymany.

Ciekawostka: Nienałtowscy są w grupie trzymającej władzę (sołtysowską) w Nienałtach:

Nienałty Brewki
Sołtys:
Nienałtowski Tadeusz

Nienałty Szymany
Sołtys:
Nienałtowski Jan

A także w:
Skłody Stachy
Sołtys:
Nienałtowski Wincenty

Rawy
Sołtys:
Nienałtowski Czesław
wg. http://www.zareby.i-gmina.pl/bip/index.xml?menuId=30417


Parafia Zaręby Kościelne

Parafia utworzona tutaj w 1446 r. jest najmłodszą z powstałych na naszym terenie średniowiecznych parafii. Została wydzielona z bardzo odległej parafii zuzelskiej. Pierwszy kościół był erygowany w 1521 r. - uległ on spaleniu. Wg [20] kościól musiał istnieć już w 1499 r. bowiem wówczas już jest wymieniany pleban tego kościoła. Martinum de Nyenalth był prawdopodobnie kollatorem (patronem) tego kościoła gdyż przysługiwało mu prawo "prezenty", czyli przedstawiania biskupowi płockiemu kandydata na proboszcza. Przy tym kościele, w 1508 r. istniała już szkoła parafialna, w której uczyły się dzieci okolicznej szlachty, w tym Nienałtowskich. Następny kościół i Zaremby strawił pożar w 1881 r. Obecny, murowany, neogotycki p.w. Św. Stanisława wzniesiono w  latach 1882-1900 z kamienia polnego. Dzisiaj pełni funkcję kościoła filialnego

Kościół parafialny w Zarębach Kościelnych.
W nim można uzyskać dostęp do metryk Nienałtowskich

W drugiej połowie XVIII w. Szymon Zaremba sprowadził na te ziemie ojców reformatów. W latach 1765-1774 (?) z jego fundacji wzniesiono zespół klasztorny dla ojców reformatów będący przykładem skromnej, prowincjonalnej architektury późnobarokowej. W skład zespołu wchodzą: barokowy kościół - obecnie parafialny z 1755r., przylegający do południowej elewacji kościoła klasztor z wirydarzem pośrodku oraz dziedziniec przed kościołem otoczony XVIII-wiecznym murem z bramą. Na dziedzińcu kościoła stoi kapliczka w formie kolumny toskańskiej (1805 r.).

Kościół pod wezwaniem Najświętszego Imienia Jezus, klasztor reformatów

Pierwszą inicjatywę ufundowania kościoła i klasztoru w Zarębach podjął około 1764 roku Franciszek Straszewski, łowczy dobrzyński. Dnia 25 maja 1764 roku przełożony generalny Zakonu wyraził swoją zgodę na założenie klasztoru. Wkrótce jednak Straszewski zmarł. Jego zamiar podjął Szymon Zaręba, kasztelan i sędzia ziemski sieradzki. Dnia 23 października 1765 r. swoją zgodę na tę fundację wyraził biskup płocki Hieronim Antoni Szeptycki.

Dnia 29 października 1765 r. odbyła się uroczystość poświęcenia i postawienia krzyża na miejscu, gdzie miał stanąć kościół i klasztor. Wśród uczestników tej uroczystości między inymi zostali wymienieni: Wojciech, Tomasz, Hipolit i Franciszek Nienałtowscy. Bezpośrednio po tej uroczystości zakonnicy przybyli do Zaręb. Pierwszym przełożonym był o. Gracjan Mocarski.

W maju 1768 r. położono kamień węgielny pod kościół. Został on konsekrowany w r. 1792. Obok niego stanął piętrowy klasztor z czworobocznym wirydarzem.

Po trzecim rozbiorze Polski (1795) klasztor w Zarębach znalazł się pod zaborem pruskim, w 1807 r. na terenie nowo utworzonego Księstwa Warszawskiego, a od 1815 r. w Królestwie Kongresowym. Te zmiany przynależnosci państwowej bardzo utrudniały rozwijanie zwyczajnej działalności przez zakonników, z drugiej jednak strony, przyczyniły się do przedłużenia istnienia klasztoru, ponieważ zaborcze władze pruskie już około 1815 r. zmierzały do likwidacji życia zakonnego w swoim państwie. W Królestwie Kongresowym kasata klasztorów nastąpiła po stłumieniu przez władze carskie powstania styczniowego. Klasztor w Zarębach został zlikwidowany w roku 1866. Istniał więc sto lat.

Jaką działalność rozwijali reformaci w Zarębach? Biskup Hieronim Antoni Szeptycki, wyrażając w roku 1765 swoją zgodę na założenie kościoła i klasztoru, wyraził życzenie i pragnienie, aby reformaci szerzyli kult Boży, pomagali miejscowemu i okolicznym proboszczom w pracy duszpasterskiej. Zadanie to zakonicy starali się wypełniać.

O architekturze kościoła i klasztoru.
Katalog zabytków sztuki w Polsce, seria nowa, tom IX, zeszyt 2: województwo łomżyńskie, Ciechanowice, Zambrów, Wysokie Mazowieckie i okolice, Warszawa 1986, s. 98-104.

Zobacz rysunek kościoła i plan

Dziękuję serdecznie O. Grzegorzowi Wiśniowskiemu za przekazanie nam informacji o klasztorze oraz O.O. Reformatach.

Galeria zdjęć opisujących ciekawe zdarzenia i okolice Nienałt

Uroczystości odsłonięcia kamienia pamiątkowego na cmentarzu parafialnym 15.08.2002 r.

Warto poczytać opracowania:

Witolda Suskiego o historii powiatu ostrowskiego oraz o dziejach osadnictwa w powiecie i ziemi nurskiej
http://www.powiatostrowmaz.pl/479-44f2d5ec9c3b2.htm i kliknąć Historia.

Niestety, opracowania Edwarda Skłodowskiego o rzece Brok i Daniela Edwarda Skłodowskiego o ciekawych postaciach związanych z gminą i parafią Zaręby Kościelne- usunięto z powyższej strony

Pan Michał Rutkowski zasila nasza stronę różnymi ciekawymi materiałami dotyczącymi "naszych" okolic (podziękowania !):

Z przyjemnością umieszczę na stronie inne materiały związane z historią i teraźnieszością Nienałt oraz okolicznych miejscowości.

Otrzymałem informację od Pana Andrzeja Raźniaka, dyrektora Gimnazjum w Zarębach Kościelnych o podejmowanych działaniach w kierunku opracowania historii Zarąb i okolic.


Warto także odwiedzić następujące strony:

Gmina Zaręby Kościelne http://zareby.i-gmina.pl/bip-zareby/index.html

Powiat Ostrów Mazowiecka http://www.powiatostrowmaz.rubikon.pl/tytul/tytul.shtml

Czyżew - http://republika.pl/czyzew_osada/index.html

Andrzejewo - http://www.andrzejewo.info/news.php

Brok - http://miasto-brok.w.interia.pl

Złotoria - http://www.mzo.neostrada.pl/ziemiaostrowska/ziemiaostrowska.html

Małkinia - historia - http://www.malkinia.com/teksty/tekst_wyswietl.php?numer=1864

Warto zajrzeć na stronę http://www.jewishgen.org/yizkor/Zareby/zar005.html#Page5, gdzie opisano losy Żydów zamieszkujących Zaręby i okoliczne miejscowości. Pierwsze wzmiankowania datuje się na 1681 r. (cmentarz). W oparciu o ww. stronę można poznać wiele mało znanych faktów historycznych.

Mapa - http://lazarus.elte.hu/hun/digkonyv/topo/200e/40-53.jpg

do strony głównej